Историски развој

За историски ден во модификацијата на времето се смета 13 Ноември, 1946 г.

• кога научникот Винсент Шефер го извел првиот експеримент, по пат на засејување на облаци со СО2 (сув мраз).

Овој едноставен експеримент

претставувал прва успешна демонстрација дека природниот преладен облак би можел да се претвори во облак со ледени кристали. Модерната наука на физиката на облаците и експерименталната метеорологија започнува со појава на научникот Томас Хендерсон, 1994. После откривањето на основниот принцип во модификација на времето, кој се потпира на механизмот за претварање на преладените облачни капки во ледени кристали по засејувањето на облаците со ладни реагенси (сув мраз), или со вештачки јадра на кристализација, AgJ (сребро јодид), голем број научници во областа на атмосферски науки и технологии, направија брз прогрес кон ова откритие.
Понатамошните истражувања во оваа област ги зголемија нашите познавања за микрофизичките и динамичките процеси и врнежите од природните облаци и влијанијата на човечките активности од аспект на модификација на овие процеси

Резиме

Географско климатските карактеристики на Македонија се многу специфични.

• Тие се поврзани со појава на долготрајни суши, интензивни конвективни облаци со град во летниот период на годината и чести и густи магли во текот на зима.

• Таквите временски услови силно се рефлектираат на економијата и животот на луѓето во Македонија. Снабдувањето со вода во неколку реони станува критично. Нивото на водата во Дојранското Езеро е во постојано опаѓање, со потенцијална опасност за негово еколошко деградирање. Земјоделството постојано трпи штети, од сушите и штетите од градонсоните облаци. Најголемиот енергетски комбинат РЕК-Битола, односно рудникот Суводол, има големи загуби поради појавата на чести и густи магли во текот на зимските месеци.

Можност за ублажување на овие состојби.

• Научните и технолошките достигнувања и светките искуства, во модификација на времето ја потенцираа можноста за ублажување до извесен степен, од овие негативни ефекти на неповолните временски феномени. Меѓутоа добро е познато дека искуствата достигнати во некои области не бе можеле автоматски да се трансферираат во други, бидејки истите зависат од географско-климатските услови.

• Истотака, модификацијата на времето сеуште се наоѓа во развојна фаза. Од овие причини, за успешна реализација на активностите во модификацијата на времето неопходни се два услови: научен и мултидисциплинарен пристап.

Физички основи

за модификација на времето

• За успешна модификација на времето од аспект на заштита од град, зголемување на врнежи или растерување на магла неопходно е да се познаваат физичко динамичките процеси кои се случуваат кај овие временски појави. Општо е познато дека формирањето на градоносните облаци е повразно со одредени атмосферски услови: нестабилна атмосфера, загревање, присаство на влага и погодни орографски услови.

• Сето тоа допринесува за постепен развој на конвективни облаци, кај кои е карактеристичен вертикалниот развој, т.е. транспорт на влага и топлина од приземните слоеви кон повисоките слоеви. Формираните термици, по пат на турбуленцијата, оклното вовлекување и мешање на воздухот го интензивира процесот, настапува кондензирање на водената пара и формирањето на базата на облакот.

• Следува брза еволуција на облакот, ладење на водената пареа и пренесување на процесот во ладниот дел од атмосферата. Настапуваат микрофизички процеси на трансформација на водената пареа во останатите категории вода, преладување на капките, формирање на крупни дождовни капки, ледени кристали, зрна град и снегулки во погорниот дел на облакот.

• Овие облаци кои претежно се јавуваат во топлиот дел од годината, понекогаш можат да се манифестираат како интензивни олуји, со силен ветер, појава на пороен дожд и град и да претставуваат потенцијална опасност за луѓето и материјалните добра.

Основен принцип

на модификација на времето

• Еден од принципите во модификација на времето се заснива на искористување на природната енергија која се наоѓа во атмосферата. Во текот на природната еволуција на атмосферските процеси, условите на нестабилност можат да се контролираат со релативно мали пореметувања на системот предизвикани од човекот.

• Истотака, би требало да се истакне дека способноста да се влијае на микро-физичката структура на облаците е демонстрирана во лабораторија, симулирана со нумерички модели и верифицирана преку физички мерења во некои природни системи на магли, слоести облаци и кумулусни облаци. Како и да е директна физичка евиденција околу можноста за модификација на врнежите, градот, електричните празнења или ветровите по вештачки пат е ограничена. Комплексноста и променливоста на облаците создава големи потешкотии во разбирањето и откривањето на ефектите и обидите за нивно вештачко модифицирање.

Модификацијата на времето во Македонија

• Активностите во модификација на времето во Македонија започнуваат во 1971/72 г. со оснивање и организирање на противградобијна заштита, на дел од територијата, со два радарски центри (Ѓуриште и Пожар) согласно методологијата развиена во бившиот СССР. Во периодот од 1979-1981 се активираат уште четири радарски центри, така да заштитата од градобојност покрива поголем дел од територијата на Македониај, на вкупно бранета површина околу 665.000 ха, со околу 320 противградобијни станици (пгс), со просечно сезонска активност околу 1500 исфрлени противградобијни ракети (пгр). Согласно статистиката за периодот 1971-1996 г. појавата на град е најчесто застапена од Април до Октомври, со најголема честина во Мај и Јуни, со (52) просечен број на денови во годината. Површините зафатени со штети од град се различни, од неколку километри до стотици км2, при интензивни градонсони процеси и катастрофални случаи.
  Бројните ограничувања, гломазноста, застареноста на системот посебно во последните неколку години се одразија на неговото успешното функционирање и понатамошно реализирање. Ова посебно е изразено во периодот 2002 г кога одбраната се вршеше со околу 120 активни пгс, со три радарски центри на територија од околу 360.000 ха бранета површина.

Методологија

за заштита од град

• Методологијата за заштита од град која се применува во нашиот систем се заснива на хипотезата за “корисна конкуренција” која претпоставува недостаток на природни ледени нуклеуси во облаците. Со внесувањето на вештачки јадра на сребро јодид се зголемува вкупниот број на ледени јадра во градоносните облаци. На овој начин расположивата преладена вода е ограничена на секој ембрион и зрната град кои се формираат ќе бидат со помали димензии и ќе создадат помали штети ако тие достигнат до земјината површина.

• Со други зборови, истиот волумен од преладени водени капки во конвективниот облак, во зоната на акумулација се распоредува на многу повеќе вешќтачки јадра на кристализација кои ги создава сребро јодидот, и на тој начин се избегнува формирање на поголеми зрна град. Неколку зборови и за сребро јодидот кој се користи како реагенс за засејување на градоносните облаци. Активноста на AgJ како хетероген нуклеант, чија активност е температурно зависна и е најголема во температурниот интервал од -4 0С до -10 0 С. Како илустрација еден грам пиротехничка смеса сребро јодид создава околу 1012 до 1013 вештачки јадра на кристализација.